Mavzu - Bolalar salomatligini ta'minlashda ozuqaviy moddalarning ahamiyati

Reja

1.                   3-7 yoshli bolalarni umumiy turdagi maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ovqatlanish normalari, Energetik quvvati (oqsil, yog‘, uglevodlar).

2.                   Bolalarni bir kunlik energiya sarfi va ularni kaloriya bilan ta’minlash, bolalarda oqsil, yog‘, uglevodlarning nisbatini tahlil qilish, bolalarni har chorakda sog‘lomlashtirish jadvalini tuzish (Bo‘yi, vazni va kaloriyaga bo‘lgan ehtiyoji).

3.                   Vitaminlarning bolalar organizmidagi roli.

1.3-7 yoshli bolalarni umumiy turdagi maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ovqatlanish normalari, Energetik quvvati (oqsil, yog‘, uglevodlar).

 3–7 yoshli bolalar davri organizmning faol o‘sish va rivojlanish bosqichi bo‘lib, bu jarayonda to‘g‘ri tashkil etilgan ovqatlanish normalari bolalar salomatligini ta’minlashning eng muhim shartlaridan biri hisoblanadi. Aynan shu yosh oralig‘ida bolalarda suyak-mushak tizimi, asab tizimi, ichki organlar va immun mexanizmlar jadal shakllanadi. Shu sababli maktabgacha ta’lim tashkilotlarida bolalarning ovqatlanishi ilmiy asoslangan, me’yorlashtirilgan va yosh xususiyatlariga mos holda tashkil etilishi zarur. Ovqatlanish normalari deganda bolalar organizmining kundalik ehtiyojlarini to‘liq qondiradigan oqsil, yog‘, uglevod, vitaminlar, mineral moddalar va energiya qiymatining muvozanatli nisbatda ta’minlanishi tushuniladi. Ovqatlanish normalariga rioya qilinmagan holatlarda bolalarda o‘sishning sekinlashuvi, immunitetning pasayishi, tez charchash va moddalar almashinuvi buzilishi kuzatilishi mumkin. 3–7 yoshli bolalar uchun ovqatlanish kunlik energiya ehtiyojiga mos ravishda tashkil etiladi. Ushbu ehtiyoj bolaning yoshi, jismoniy faolligi va kun davomida bajaradigan harakatlariga qarab belgilanadi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ovqatlanish energiya jihatidan bolalarning o‘yin, mashg‘ulot va harakat faoliyatini to‘liq qoplashga xizmat qilishi lozim. Energiya yetishmovchiligi bolalarda lohaslik va diqqatning pasayishiga olib keladi, ortiqcha energiya esa vazn ortishiga sabab bo‘lishi mumkin. Ovqatlanish normalarida oqsillar alohida ahamiyatga ega. Oqsillar bolalar organizmida hujayralar qurilishi, mushak va to‘qimalarning rivojlanishi uchun zarur bo‘lgan asosiy ozuqaviy modda hisoblanadi. 3–7 yoshli bolalar ovqatida hayvon va o‘simlik oqsillari muvozanatda bo‘lishi talab etiladi. Bu bolalarning jismoniy rivojlanishini ta’minlab, immun tizimining mustahkamlanishiga xizmat qiladi. Yog‘lar ham bolalar ovqatlanish normalarining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Yog‘lar organizmni energiya bilan ta’minlaydi, yog‘da eriydigan vitaminlarning o‘zlashtirilishiga yordam beradi va asab tizimi faoliyatida muhim rol o‘ynaydi. 3–7 yoshli bolalar ovqatida yog‘lar me’yoridan ortiq yoki kam bo‘lmasligi lozim, chunki bu holat ovqat hazm qilish tizimiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Uglevodlar bolalar organizmi uchun tez va asosiy energiya manbai hisoblanadi. Ovqatlanish normalarida uglevodlar asosan tabiiy manbalardan olinishi, ya’ni don mahsulotlari, sabzavot va mevalar orqali ta’minlanishi lozim. Bu bolalarda barqaror energiya darajasini saqlashga va faol harakatni qo‘llab-quvvatlashga xizmat qiladi. Haddan tashqari shirin mahsulotlarning iste’moli esa salomatlik uchun zararli bo‘lishi mumkin. 3–7 yoshli bolalar ovqatlanishida vitaminlar va mineral moddalar alohida o‘rin tutadi. Ushbu moddalar suyaklarning mustahkamligi, qon hosil bo‘lishi, asab tizimi va immunitetning rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Ovqatlanish normalari bolalarning ushbu ehtiyojlarini to‘liq qondiradigan mahsulotlar asosida tuziladi. Rang-barang va xilma-xil ovqatlanish vitamin yetishmovchiligining oldini olishga yordam beradi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ovqatlanish normalari kunlik ovqatlanish soni va vaqti bilan ham uzviy bog‘liq. Bolalar kun davomida bir necha marotaba ovqatlanadi va har bir ovqatlanish organizm ehtiyojlariga mos energiya va ozuqa moddalari bilan ta’minlaydi. Bu holat ovqat hazm qilish jarayonlarining barqaror ishlashini ta’minlaydi va bolalarda sog‘lom ishtaha shakllanishiga xizmat qiladi.

Ovqatlanish normalariga rioya etish bolalarda sog‘lom ovqatlanish madaniyatini shakllantiradi. Bolalar to‘g‘ri ovqatlanish, me’yorni bilish va ovqatga ongli munosabatda bo‘lishni aynan maktabgacha yoshda o‘rganadi. Tarbiyachilar tomonidan ovqatlanish jarayonining to‘g‘ri tashkil etilishi bolalar uchun amaliy namuna bo‘lib xizmat qiladi. Shuningdek, ovqatlanish normalari bolalar salomatligiga profilaktik ta’sir ko‘rsatadi. To‘g‘ri ovqatlanish ko‘plab kasalliklarning oldini olishga, jismoniy va ruhiy rivojlanishni qo‘llab-quvvatlashga xizmat qiladi. Shu sababli 3–7 yoshli bolalar uchun ovqatlanish normalari maktabgacha ta’lim tashkilotlarida doimiy nazorat ostida bo‘lishi va amaliyotda qat’iy bajarilishi zarur. Shu tariqa, 3–7 yoshli bolalarni umumiy turdagi maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ovqatlanish normalari bolalar salomatligini ta’minlash, ularning jismoniy rivoji, immuniteti va sog‘lom turmush tarzini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega bo‘lib, ilmiy asoslangan va tizimli ravishda tashkil etiladi. olalar salomatligini ta’minlashda energetik quvvat tushunchasi muhim ahamiyatga ega bo‘lib, u bolalar organizmining kundalik faoliyati, o‘sishi va rivojlanishini ta’minlovchi oqsil, yog‘ va uglevodlarning yetarli va muvozanatli miqdorda qabul qilinishi bilan belgilanadi. Maktabgacha yoshdagi bolalar, xususan 3–7 yosh oralig‘ida, yuqori harakatchanlik va tez o‘sish bosqichida bo‘lgani sababli ularning energetik ehtiyoji kattalarnikiga nisbatan tana vazniga hisoblaganda yuqoriroq bo‘ladi. Shu sababli ovqatlanishda energetik quvvatning to‘g‘ri tashkil etilishi bolalar salomatligining asosiy shartlaridan biri hisoblanadi. Energetik quvvat bolalar organizmida bajariladigan barcha jismoniy va aqliy faoliyat uchun zarur bo‘lgan energiyani ta’minlaydi. Harakatli o‘yinlar, mashg‘ulotlar, o‘rganish jarayoni, hatto dam olish vaqtida ham organizm ma’lum miqdorda energiya sarflaydi. Agar ovqat tarkibidagi energetik quvvat yetarli bo‘lmasa, bolalarda tez charchash, lohaslik va diqqatning pasayishi kuzatiladi. Aksincha, ortiqcha energiya esa vazn ortishi va moddalar almashinuvining buzilishiga olib kelishi mumkin. Oqsil bolalar organizmi uchun eng muhim ozuqaviy moddalardan biri bo‘lib, u hujayralar, mushaklar va ichki organlarning qurilishida asosiy rol o‘ynaydi. 3–7 yoshli bolalar uchun oqsil nafaqat energiya manbai, balki o‘sish va rivojlanishning asosiy “qurilish materiali” hisoblanadi. Oqsil yetishmovchiligi bolalarda jismoniy rivojlanishning sekinlashuvi, immunitetning pasayishi va tez-tez kasallanish holatlariga sabab bo‘lishi mumkin. Shu bois bolalar ovqatlanishida hayvon va o‘simlik manbalaridan olinadigan oqsillar muvozanatda bo‘lishi zarur. Yog‘lar energetik quvvatni ta’minlashda muhim o‘rin tutadi, chunki ular yuqori energiya qiymatiga ega. Yog‘lar bolalar organizmini uzoq vaqt davomida energiya bilan ta’minlaydi, shuningdek yog‘da eriydigan vitaminlarning o‘zlashtirilishiga yordam beradi. Yog‘lar asab tizimi va miya faoliyati uchun ham muhim hisoblanadi. Biroq yog‘larning me’yoridan ortiq iste’moli ovqat hazm qilish tizimiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu sababli yog‘lar bolalar ovqatida me’yor asosida va sifatli manbalardan olinishi talab etiladi. Uglevodlar bolalar organizmi uchun tezkor energiya manbai hisoblanadi. Harakatli o‘yinlar, yugurish, sakrash kabi faoliyatlar aynan uglevodlar hisobiga ta’minlanadi. Uglevodlar yetarli bo‘lmagan holatda bolalarda tez charchash va faoliyatga qiziqishning pasayishi kuzatiladi. Shu bilan birga uglevodlarning sifati ham muhim ahamiyatga ega. Tabiiy manbalardan olingan uglevodlar bolalar organizmi uchun foydaliroq bo‘lib, energiyani asta-sekin va barqaror ta’minlaydi. Energetik quvvatning muvozanatli taqsimlanishi bolalar salomatligini saqlashda muhim ahamiyatga ega. Oqsil, yog‘ va uglevodlar o‘zaro uyg‘unlikda bo‘lgandagina organizm ehtiyojlari to‘liq qondiriladi. Agar ushbu moddalardan biri yetishmasa yoki ortiqcha bo‘lsa, moddalar almashinuvi buzilishi mumkin. Shu sababli maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ovqatlanish menyusi bolalarning yoshiga, jismoniy faolligiga va kundalik rejimiga mos ravishda tuziladi. Energetik quvvat bolalarning kun davomida o‘zini qanday his qilishi bilan ham bevosita bog‘liq. To‘g‘ri tashkil etilgan ovqatlanish natijasida bolalar faol, tetik va o‘yinlarga qiziqish bilan qatnashadi. Energiya yetarli bo‘lgan bolalarda kayfiyat barqaror bo‘ladi, diqqatni jamlash qobiliyati yuqori bo‘ladi va o‘rganish jarayoni samaraliroq kechadi. Energetik quvvatni ta’minlashda ovqatlanish jadvali ham muhim rol o‘ynaydi. Oqsil, yog‘ va uglevodlar kun davomida to‘g‘ri taqsimlanganda energiya bir maromda yetkazib beriladi. Bu holat bolalarda ochlik hissining keskin paydo bo‘lishi yoki ortiqcha to‘yinishning oldini oladi. Shu sababli energetik quvvat nafaqat ovqat tarkibi, balki ovqatlanish vaqti bilan ham chambarchas bog‘liq.

2.Bolalarni bir kunlik energiya sarfi va ularni kaloriya bilan ta’minlash, bolalarda oqsil, yog‘, uglevodlarning nisbatini tahlil qilish, bolalarni har chorakda sog‘lomlashtirish jadvalini tuzish (Bo‘yi, vazni va kaloriyaga bo‘lgan ehtiyoji).

Bolalar salomatligini ta’minlashda bir kunlik energiya sarfi va uni kaloriya bilan to‘g‘ri ta’minlash muhim ilmiy-amaliy ahamiyatga ega bo‘lib, bu jarayon bolalarning jismoniy rivojlanishi, faolligi, immuniteti va umumiy hayotiy quvvati bilan bevosita bog‘liqdir. 3–7 yoshli bolalar yuqori harakatchanlikka ega bo‘lgani sababli ularning organizmi doimiy ravishda energiya sarflaydi. Shu bois maktabgacha ta’lim tashkilotlarida bolalar uchun belgilangan kaloriya miqdori ularning real energiya sarfiga mos bo‘lishi lozim. Bir kunlik energiya sarfi deganda bolaning kun davomida hayot faoliyati uchun sarflaydigan jami energiya miqdori tushuniladi. Ushbu energiya nafaqat jismoniy harakatlar, balki nafas olish, yurak faoliyati, tana haroratini saqlash, ovqat hazm qilish va asab tizimi faoliyati uchun ham sarflanadi. Shu sababli energiya sarfi bolaning faqat harakatiga emas, balki uning butun organizmi faoliyatiga bog‘liq hisoblanadi. Maktabgacha yoshdagi bolalarda energiya sarfi yosh xususiyati, jins, tana vazni, jismoniy faollik darajasi va kun tartibiga qarab farqlanadi. Faol o‘yinlarda qatnashadigan, ko‘p harakat qiladigan bolalarda energiya sarfi yuqoriroq bo‘ladi. Aksincha, kamharakat bolalarda energiya sarfi nisbatan pastroq bo‘lishi mumkin. Shu sababli kaloriya bilan ta’minlashda umumiy me’yorlar bilan bir qatorda individual yondashuv ham muhim hisoblanadi. Bolalarni kaloriya bilan ta’minlash deganda ularning bir kunlik energiya sarfini qoplaydigan miqdorda ovqat orqali energiya berilishi tushuniladi. Kaloriya yetishmovchiligi bolalarda tez charchash, faollikning pasayishi, o‘sish sur’atining sekinlashuvi va immunitetning kuchsizlanishiga olib kelishi mumkin. Ortiqcha kaloriya esa ortiqcha vazn, moddalar almashinuvi buzilishi va kelajakda sog‘liq bilan bog‘liq muammolarga sabab bo‘lishi ehtimolini oshiradi.

Kaloriya bilan ta’minlash jarayonida energiya balansi muhim ahamiyatga ega. Energiya balansi deganda organizmga ovqat orqali kiradigan energiya bilan kun davomida sarflanadigan energiya o‘rtasidagi muvozanat tushuniladi. Agar ushbu muvozanat saqlansa, bolaning vazni me’yorida bo‘ladi, jismoniy va aqliy faoliyati barqaror kechadi. Energiya balansi buzilganda esa salomatlikka salbiy ta’sirlar yuzaga kelishi mumkin. Bolalarning bir kunlik energiya sarfini qoplash uchun kaloriya kun davomida teng taqsimlangan holda berilishi zarur. Ovqatlanish vaqtlarida kaloriya bir maromda taqsimlanganda organizm energiyani uzluksiz oladi va ochlik yoki ortiqcha to‘yinish holatlari yuzaga kelmaydi. Bu holat bolalarning kayfiyati va xulq-atvoriga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Ertalabki ovqatlanish bolalar uchun kunning eng muhim energiya manbalaridan biri hisoblanadi. Ertalab qabul qilingan kaloriya bolalarning kun davomida faol bo‘lishi, mashg‘ulotlarda diqqatini jamlay olishi va o‘yinlarda ishtirok etishi uchun zarur. Ertalab ovqatlanmaslik yoki yetarli kaloriya olmaslik bolalarda tez charchash va lohaslikni keltirib chiqarishi mumkin. Tushlik vaqtida beriladigan kaloriya bolalarning eng yuqori energiya sarfi davrini qoplashga xizmat qiladi. Aynan tushlik orqali organizm kunning asosiy energiya zahirasini oladi. Shu sababli tushlikdagi ovqatlar to‘yimli, muvozanatli va bolaning yoshiga mos bo‘lishi zarur. Kechki ovqatlanish esa kun davomida sarflangan energiyani qisman to‘ldirish va organizmni tungi dam olishga tayyorlash vazifasini bajaradi. Kechki ovqat haddan tashqari og‘ir yoki juda kaloriyali bo‘lmasligi, biroq bolaning och qolmasligini ta’minlashi kerak. Bu holat uyqu sifatiga va umumiy salomatlikka ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Bolalarni kaloriya bilan ta’minlashda jismoniy faollik bilan uyg‘unlik muhim hisoblanadi. Yozgi davrda yoki harakat ko‘p bo‘lgan kunlarda bolalarning energiya sarfi oshadi va ovqatlanish kaloriya jihatidan mos ravishda boyitiladi. Kamharakat davrlarda esa ortiqcha kaloriya berilishining oldi olinadi. Bu yondashuv sog‘lom vaznni saqlashga xizmat qiladi. Shuningdek, bolalarning bir kunlik energiya sarfi va kaloriya bilan ta’minlanishi gigiyenik madaniyatni shakllantirish bilan ham bog‘liq. Bolalar ovqatni o‘z vaqtida va me’yorida iste’mol qilishni, ochlik va to‘yinish hissini farqlashni o‘rganadi. Bu ko‘nikmalar keyinchalik sog‘lom turmush tarzining muhim asosiga aylanadi. Bolalar salomatligini ta’minlashda ovqatlanishning nafaqat umumiy hajmi, balki oqsil, yog‘ va uglevodlarning to‘g‘ri nisbatda ta’minlanishi muhim ahamiyatga ega. Ayniqsa, 3–7 yoshli bolalar davrida organizm faol o‘sish va rivojlanish bosqichida bo‘lgani sababli ozuqaviy moddalarning muvozanati buzilishi salomatlikka salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu sababli ushbu uch asosiy ozuqa moddasining nisbatini tahlil qilish maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ovqatlanishni to‘g‘ri tashkil etishning muhim sharti hisoblanadi. Bolalar ovqatlanishida oqsil organizm uchun asosiy qurilish materiali hisoblanadi. Oqsil mushaklar, ichki organlar, qon hujayralari va immun tizimi tarkibining shakllanishida muhim rol o‘ynaydi. Oqsil yetarli bo‘lmagan holatlarda bolalarda o‘sish sekinlashadi, tez charchash, kasalliklarga moyillik va jismoniy rivojlanishning orqada qolishi kuzatiladi. Shu bois oqsil bolalar ratsionida yetarli miqdorda va doimiy ravishda bo‘lishi talab etiladi. Bolalar ovqatlanishida yog‘lar yuqori energiya manbai sifatida muhim o‘rin tutadi. Yog‘lar organizmni uzoq muddat energiya bilan ta’minlaydi, miya va asab tizimi faoliyatini qo‘llab-quvvatlaydi hamda yog‘da eriydigan vitaminlarning o‘zlashtirilishiga yordam beradi. Yog‘lar yetishmovchiligi bolalarda asabiylik, teri qurishi va umumiy holsizlikka olib kelishi mumkin. Biroq yog‘larning me’yoridan ortiq iste’moli ovqat hazm qilish tizimiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi ehtimoli mavjud. Uglevodlar bolalar organizmi uchun tezkor energiya manbai hisoblanadi. Harakatli o‘yinlar, yugurish, sakrash va boshqa faoliyatlar asosan uglevodlar hisobiga amalga oshiriladi. Uglevodlar yetishmasa bolalarda tez charchash, faoliyatga qiziqishning pasayishi va lohaslik kuzatiladi. Shu bilan birga uglevodlarning sifati ham muhim bo‘lib, tabiiy manbalardan olingan uglevodlar organizm uchun foydaliroq hisoblanadi. Bolalar ovqatlanishida oqsil, yog‘ va uglevodlarning nisbatini tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, ushbu moddalardan biri ortiqcha yoki yetishmayotgan bo‘lsa, energiya balansi buziladi. Masalan, oqsil kam, uglevod ko‘p bo‘lgan ratsion bolani tez to‘ydirsa-da, organizmning qurilish ehtiyojlarini to‘liq qondira olmaydi. Aksincha, yog‘ miqdori ortiqcha bo‘lsa, ortiqcha vazn va ovqat hazm qilish muammolari yuzaga kelishi mumkin.

To‘g‘ri tashkil etilgan bolalar ovqatlanishida ushbu uch modda o‘zaro uyg‘unlikda bo‘lishi zarur. Oqsil o‘sish va rivojlanishni ta’minlasa, yog‘ energiya zahirasini yaratadi, uglevodlar esa kundalik faoliyat uchun zarur bo‘lgan tezkor energiyani beradi. Ushbu uyg‘unlik saqlanganda bolalar organizmi barqaror ishlaydi va salomatlik mustahkamlanadi. Oqsil, yog‘ va uglevodlar nisbatining to‘g‘ri bo‘lishi bolalarning jismoniy faolligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Muvozanatli ovqatlangan bolalar faol, tetik va o‘yinlarga qiziqish bilan qatnashadi. Noto‘g‘ri nisbat esa bolalarda tez charchash, diqqatning pasayishi va kayfiyat beqarorligiga olib kelishi mumkin. Ushbu nisbat bolalarning immuniteti uchun ham muhim hisoblanadi. Oqsil yetarli bo‘lganda immun hujayralar faoliyati yaxshilanadi, yog‘lar immun jarayonlarni qo‘llab-quvvatlaydi, uglevodlar esa organizmga infeksiyalarga qarshi kurashish uchun zarur energiyani beradi. Demak, nisbatning buzilishi immun himoyaning susayishiga olib kelishi mumkin. Bolalarda oqsil, yog‘ va uglevodlar nisbatini tahlil qilish ovqatlanish jadvali bilan ham uzviy bog‘liq. Agar ushbu moddalarning iste’moli kun davomida to‘g‘ri taqsimlansa, energiya bir maromda yetkazib beriladi. Bu holat ochlik hissining keskin paydo bo‘lishi yoki ortiqcha to‘yinishning oldini oladi. Shuningdek, ushbu nisbat bolalarda sog‘lom ovqatlanish madaniyatini shakllantirishga xizmat qiladi. Bolalar turli xil mahsulotlarni iste’mol qilish, me’yorni bilish va ovqatga ongli munosabatda bo‘lishni o‘rganadi. Bu esa kelgusida sog‘lom turmush tarzining mustahkam poydevorini yaratadi.

olalar salomatligini ta’minlashda har chorakda sog‘lomlashtirish jadvalini tuzish maktabgacha ta’lim tashkilotlarida profilaktika, nazorat va individual yondashuvni ta’minlaydigan muhim boshqaruv vositasi hisoblanadi. Ushbu jadval bolalarning bo‘yi, vazni va kaloriyaga bo‘lgan ehtiyojini muntazam kuzatish orqali ularning jismoniy rivojlanishidagi o‘zgarishlarni erta aniqlash, ovqatlanish va jismoniy faollikni moslashtirish imkonini beradi.

Har choraklik sog‘lomlashtirish jadvalining maqsadi

Har chorakda tuziladigan sog‘lomlashtirish jadvali quyidagi vazifalarni bajaradi:

·  bolalarning jismoniy rivojlanish dinamikasini aniqlash;

·  bo‘y–vazn muvozanatini baholash;

·  kaloriya bilan ta’minlashni energiya sarfiga moslashtirish;

·  sog‘liq bilan bog‘liq xavf omillarini erta aniqlash;

·  ovqatlanish, jismoniy faollik va sog‘lomlashtirish tadbirlarini choraklarga mos rejalashtirish.

Bo‘y va vaznni choraklik baholash

Har chorak boshida bolalarning bo‘yi va vazni bir xil sharoitda, bir xil o‘lchov asboblari yordamida o‘lchanadi. Ushbu ko‘rsatkichlar bolaning yoshiga mos rivojlanayotganini yoki og‘ishlar mavjudligini aniqlash imkonini beradi. Bo‘y va vazn ko‘rsatkichlari taqqosiy tahlil qilinadi, ya’ni oldingi chorak natijalari bilan solishtiriladi. Bu jarayon bolalarning o‘sish sur’atlari barqarormi yoki sekinlashganini ko‘rsatadi.

Kaloriyaga bo‘lgan ehtiyojni aniqlash

Bolalarning kaloriyaga bo‘lgan ehtiyoji ularning yoshi, vazni, bo‘yi va jismoniy faollik darajasiga bog‘liq holda belgilanadi. Har chorakda bolalarning harakat faolligi (mavsumiy o‘zgarishlar, ochiq havodagi mashg‘ulotlar) hisobga olinadi. Masalan, bahor va yoz choraklarida jismoniy faollik oshgani sababli kaloriyaga bo‘lgan ehtiyoj ham nisbatan ortadi, kuz va qish davrida esa energiya ta’minoti muvozanatli tarzda qayta ko‘rib chiqiladi.

Namunaviy har choraklik sog‘lomlashtirish jadvali (tuzilma)

Choraklik sog‘lomlashtirish choralari

Har chorak yakunida bo‘y, vazn va kaloriya ehtiyoji bo‘yicha olingan natijalar asosida:

·  ovqatlanish menyusi qayta ko‘rib chiqiladi;

·  jismoniy mashg‘ulotlar intensivligi moslashtiriladi;

·  sog‘lig‘i bo‘yicha e’tibor talab etadigan bolalar bilan individual ish rejasi tuziladi;

·  ota-onalarga tavsiyalar beriladi.

Pedagogik va gigiyenik ahamiyati

Har choraklik sog‘lomlashtirish jadvali bolalarda:

·  o‘z tanasiga e’tiborli bo‘lish,

·  sog‘lom ovqatlanish va harakatning ahamiyatini tushunish,

·  gigiyenik va sog‘lom turmush madaniyatini shakllantirishga xizmat qiladi.
Tarbiyachilar uchun esa bu jadval sog‘lomlashtirish ishlarini rejalashtirish va nazorat qilishning qulay vositasidir.

4.                   Vitaminlarning bolalar organizmidagi roli.

Bolalar salomatligini ta’minlashda vitaminlar muhim biologik faol moddalar bo‘lib, ular bolalar organizmida o‘sish, rivojlanish, moddalar almashinuvi va immun tizimining to‘g‘ri ishlashini ta’minlaydi. Ayniqsa 3–7 yoshli bolalar davrida organizm jadal rivojlanayotganligi sababli vitaminlarga bo‘lgan ehtiyoj yuqori bo‘ladi. Vitaminlar energiya bermasa-da, ozuqaviy moddalarning to‘liq o‘zlashtirilishi va organizmning barqaror faoliyati uchun zarur shart hisoblanadi.

Vitaminlarning asosiy vazifasi organizmdagi biokimyoviy jarayonlarni faollashtirish va ularni muvozanatda saqlashdan iborat. Vitamin yetishmovchiligi bolalarda tez charchash, ishtahaning pasayishi, immunitetning susayishi va jismoniy rivojlanishning sekinlashuvi kabi holatlarga olib kelishi mumkin. Shu sababli maktabgacha ta’lim tashkilotlarida bolalarning ovqatlanish ratsioni vitaminlarga boy va xilma-xil bo‘lishi talab etiladi.

A vitamini bolalar organizmida ko‘rish qobiliyati, teri va shilliq qavatlarning sog‘lom holatini saqlashda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu vitamin yetarli bo‘lganda bolalarning ko‘zlari tez charchamaydi, infeksiyalarga qarshi himoya kuchayadi. A vitamini yetishmovchiligi esa ko‘rish bilan bog‘liq muammolar va teri qurishi bilan namoyon bo‘lishi mumkin.

B guruhi vitaminlari asab tizimi va moddalar almashinuvida muhim ahamiyatga ega. Ular bolalarda xotira, diqqat va emotsional barqarorlikni qo‘llab-quvvatlaydi. B vitaminlari yetarli bo‘lgan bolalar faol, tetik va o‘rganishga qiziqishi yuqori bo‘ladi. Yetishmovchilik holatlarida asabiylik, tez charchash va ishtahaning pasayishi kuzatilishi mumkin.

C vitamini bolalar immun tizimining asosiy tayanchi hisoblanadi. Ushbu vitamin organizmning yuqumli kasalliklarga qarshi kurashish qobiliyatini oshiradi, jarohatlarning tez bitishiga yordam beradi. C vitamini yetishmovchiligi bolalarda tez-tez shamollash, holsizlik va umumiy zaiflik bilan namoyon bo‘ladi. Shu bois bolalar ovqatlanishida yangi sabzavot va mevalarning muntazam bo‘lishi muhimdir.

D vitamini suyak va tishlarning sog‘lom rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. U kalsiy va fosforning o‘zlashtirilishini ta’minlab, suyak tizimini mustahkamlaydi. D vitamini yetishmovchiligi bolalarda suyak rivojlanishining buzilishi va jismoniy o‘sishning sekinlashuviga olib kelishi mumkin. Shu sababli bolalarning ochiq havoda bo‘lishi va quyosh nurlaridan foydalanishi sog‘lomlashtirish tadbirlarining muhim qismi hisoblanadi.

E vitamini hujayralarni himoya qiluvchi antioksidant sifatida faoliyat ko‘rsatadi. U bolalar organizmida mushaklar va asab tizimi faoliyatini qo‘llab-quvvatlaydi. E vitamini yetarli bo‘lganda bolalarda jismoniy chidamlilik va umumiy holat yaxshilanadi.

Vitaminlarning bolalar organizmidagi roli faqat jismoniy rivojlanish bilan cheklanmaydi. Ular bolalarning ruhiy holati, o‘rganish qobiliyati va ijtimoiy moslashuviga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Vitaminlarga boy ovqatlangan bolalar odatda faol, ijobiy kayfiyatli va mashg‘ulotlarda faol ishtirok etadi.

Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida vitaminlar bilan ta’minlash profilaktik ahamiyatga ega. To‘g‘ri tashkil etilgan ovqatlanish orqali vitamin yetishmovchiligining oldi olinadi va bolalar salomatligi mustahkamlanadi. Bu jarayonda ovqatlarning xilma-xilligi, mavsumiy mahsulotlardan foydalanish va ovqatni to‘g‘ri tayyorlash muhim hisoblanadi.

Vitaminlarning bolalar organizmidagi roli sog‘lom ovqatlanish madaniyatini shakllantirish bilan ham uzviy bog‘liq. Bolalar meva-sabzavotlarni iste’mol qilishga o‘rganib, ularning foydasini tushuna boshlaydi. Bu odatlar kelgusida sog‘lom turmush tarzining mustahkam asosiga aylanadi.

Bolalar organizmida vitaminlarning ahamiyati nafaqat ularning mavjudligi, balki qanday sharoitda va qanchalik samarali o‘zlashtirilishi bilan ham belgilanadi. Maktabgacha yosh davrida vitaminlar organizmning tashqi muhitga moslashuvchanligini oshiruvchi asosiy omillardan biri hisoblanadi. Harorat o‘zgarishi, jismoniy faollikning ko‘payishi, ruhiy zo‘riqishlar aynan vitaminlar ishtirokida organizm tomonidan yengib o‘tiladi. Vitaminlarning bolalar organizmida o‘zlashtirilishi ovqat tayyorlash texnologiyasi bilan chambarchas bog‘liq. Agar ovqatlar noto‘g‘ri tayyorlansa, ayrim vitaminlar qisman yoki to‘liq yo‘qolishi mumkin. Shu sababli maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ovqatni qayta-qayta qizdirmaslik, sabzavot va mevalarni uzoq vaqt suvda qoldirmaslik kabi amaliy qoidalar muhim hisoblanadi. Bu yondashuv bolalar ratsionida vitaminlarning haqiqiy biologik qiymatini saqlashga xizmat qiladi. Vitaminlar bolalar organizmida stressga qarshi himoya mexanizmlarini faollashtiradi. Kundalik mashg‘ulotlar, jamoaga moslashish, yangi muhitga kirish jarayonlari bolalar uchun ma’lum darajada psixologik yuklama hisoblanadi. Vitaminlar yetarli bo‘lgan bolalarda stressga moslashuv oson kechadi, emotsional holat barqarorroq bo‘ladi va charchash darajasi pasayadi. Mavsumiy omillar vitaminlar bilan ta’minlashda alohida e’tiborni talab qiladi. Kuz-qish davrida yangi meva-sabzavotlar kamayishi sababli vitamin yetishmovchiligi xavfi ortadi. Shu bois bu davrda ratsionning vitaminlarga boy mahsulotlar bilan to‘ldirilishi bolalar salomatligini saqlashda muhim ahamiyatga ega. Bahor va yoz faslida esa  tabiiy manbalar hisobiga vitaminlar bilan ta’minlash imkoniyati kengayadi. Vitaminlar bolalar organizmida moddalar almashinuvini boshqaruvchi regulyatorlar sifatida ham faoliyat ko‘rsatadi. Oqsil, yog‘ va uglevodlarning to‘g‘ri o‘zlashtirilishi ko‘p jihatdan vitaminlar ishtirokiga bog‘liq. Agar vitaminlar yetishmasa, hatto to‘yimli ovqat ham to‘liq foyda bermasligi mumkin. Shu sababli vitaminlar energiya almashinuvida “ko‘rinmas, ammo hal qiluvchi” rol o‘ynaydi. Bolalarda vitamin yetishmovchiligi dastlab aniq klinik belgilarsiz kechishi mumkin. Bunda bola tezroq charchaydi, kamroq harakat qiladi, kayfiyati tez o‘zgaradi. Ushbu belgilar e’tiborsiz qoldirilsa, keyinchalik salomatlikda jiddiy muammolar yuzaga kelishi mumkin. Shu bois maktabgacha ta’lim tashkilotlarida bolalarning umumiy holatini muntazam kuzatish vitaminlar bilan ta’minlash samaradorligini baholashga yordam beradi. Vitaminlar orqali bolalarda profilaktik sog‘lomlashtirish jarayonlari amalga oshiriladi. To‘g‘ri ovqatlanish bilan birga vitaminlarga boy ratsion bolalarni ko‘plab kasalliklardan himoya qiladi. Bu holat kasallikni davolashdan ko‘ra, uning oldini olish tamoyilini amalda ta’minlaydi. Shu sababli vitaminlar sog‘lom muhitni shakllantirishda strategik ahamiyatga ega. Vitaminlar bolalarda gigiyenik va sog‘lom turmush madaniyatini shakllantirishda ham muhim rol o‘ynaydi. Bolalar meva va sabzavotlarni iste’mol qilishni odat qilgan sari, ular sog‘lom ovqatlanishning mazmunini anglay boshlaydi. Bu jarayon tarbiyachilar tomonidan izchil tushuntirish va namuna orqali mustahkamlanadi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

1.                   O‘zbekiston Respublikasi “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni. – Toshkent, 2020.

2.                   O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlari.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida bolalar ovqatlanishi va salomatligini ta’minlashga oid me’yoriy hujjatlar. – Toshkent, 2019–2024.

3.                   Maktabgacha ta’lim davlat standarti. – Toshkent: Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi, 2022.

4.                   SanQvaN (Sanitariya qoidalari va normalari).
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ovqatlanish, vitaminlash va gigiyenik talablar. – Amaldagi tahrir.

5.                   O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi.
Bolalar muassasalarida sog‘lom ovqatlanishni tashkil etish bo‘yicha uslubiy tavsiyalar. – Toshkent, 2021.

6.                   Sattorov A.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida sog‘lom muhit va ovqatlanishni boshqarish. – Toshkent: O‘qituvchi, 2021.

7.                   To‘xtayeva G.
Maktabgacha ta’limda sog‘lom ovqatlanish va bolalar salomatligi. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2022.

8.                   Xudoyberdiyev M.
Maktabgacha ta’lim muassasalarida gigiyena, ovqatlanish va sog‘lomlashtirish. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2020.