Mavzu - Bolalar salomatligini ta’minlashda sog‘lom muhit va gigiyenik madaniyatni shakllantirish

1.  Bolalar xonalari, o‘yinchoqlari, idish tovoqlariga bo‘lgan gigiyenik talablar.

2.   Jismoniy faollikni bolalar organizmiga ta’siri va yozgi sog‘lomlashtirish tadbirlarini tashkil etish.

3.  Cho‘milish hovuzlarining balandligi, cho‘milish vaqti yoshga muvofiq.

4.  Guruhlarda suv ichish tartibini tashkil etish.

5.  Ovqatlanish jadvalining bolalar salomitligiga ta’siri.

1.Bolalar xonalari, o‘yinchoqlari, idish tovoqlariga bo‘lgan gigiyenik talablar.

Bolalar salomatligini ta’minlashda sog‘lom muhit yaratish va gigiyenik madaniyatni shakllantirish maktabgacha ta’lim tashkilotlari faoliyatining eng muhim yo‘nalishlaridan biridir. Ayniqsa, bolalar ko‘p vaqtini o‘tkazadigan xonalar, kundalik foydalaniladigan o‘yinchoqlar hamda ovqatlanish jarayonida ishlatiladigan idish-tovoqlarning gigiyenik holati bolalar organizmining jismoniy va ruhiy rivojlanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu talablarning to‘liq va muntazam bajarilishi yuqumli kasalliklarning oldini olish, bolalarda tozalikka oid ijobiy odatlarni shakllantirish va sog‘lom turmush tarziga zamin yaratadi.Bolalar xonalariga qo‘yiladigan gigiyenik talablar avvalo xonadagi havo sifati, yorug‘lik, tozalik va xavfsizlik bilan bog‘liq bo‘ladi. Xonalar muntazam shamollatilib turilishi, havo almashinuvi tabiiy va sun’iy usullar orqali ta’minlanishi zarur. Toza havo bolalarning nafas olish tizimini mustahkamlashga, charchoqni kamaytirishga va umumiy faoliyatni oshirishga xizmat qiladi. Xonalarda chang to‘planishiga yo‘l qo‘yilmasligi gigiyenik muhitning muhim sharti hisoblanadi.Bolalar xonalarida kundalik nam tozalash ishlari olib borilishi talab etiladi. Pol, mebel yuzalari, eshik tutqichlari va bolalar tez-tez teginadigan buyumlar muntazam tozalanadi. Tozalash jarayonida bolalar salomatligiga zarar yetkazmaydigan, ruxsat etilgan gigiyenik vositalardan foydalaniladi. Bu chora mikroorganizmlarning ko‘payishini cheklash va yuqumli kasalliklarning tarqalishini oldini olishga xizmat qiladi.Xonalar jihozlanishida ham gigiyenik talablar muhim ahamiyatga ega. Stol, stul va boshqa mebellar bolalar yoshiga mos, silliq yuzali va oson tozalanadigan materiallardan bo‘lishi kerak. O‘tkir burchaklar va shikast yetkazishi mumkin bo‘lgan elementlarning mavjud emasligi xavfsizlik va gigiyena talablarining ajralmas qismidir. Bu holat bolalarda jarohatlanish xavfini kamaytiradi.Bolalar o‘yinchoqlariga qo‘yiladigan gigiyenik talablar alohida e’tiborni talab qiladi. O‘yinchoqlar bolalar tomonidan doimiy ravishda qo‘lga olinishi, og‘izga solinishi mumkinligi sababli ular gigiyenik jihatdan mutlaqo xavfsiz bo‘lishi lozim. O‘yinchoqlar sifatsiz materiallardan tayyorlanmagan, hidli yoki rang beruvchi bo‘yoqlarga ega bo‘lmasligi kerak. Bunday talablar bolalarning sog‘lig‘ini himoya qilishga qaratilgan.O‘yinchoqlar muntazam ravishda tozalash va dezinfeksiya qilish jarayonidan o‘tkaziladi. Ayniqsa, kichik yoshdagi bolalar guruhlarida yumshoq va plastik o‘yinchoqlar tez-tez yuviladi. O‘yinchoqlarni tozalashda alohida jadval asosida ish olib borilishi, tozalash vaqti va usullari nazorat qilinishi gigiyenik intizomni mustahkamlaydi. Bu jarayon bolalar o‘rtasida infeksiyalarning tarqalish xavfini sezilarli darajada kamaytiradi.Bolalar foydalanadigan idish-tovoqlarga qo‘yiladigan gigiyenik talablar ham salomatlikni ta’minlashda muhim o‘rin tutadi. Idish-tovoqlar faqat ovqatlanish uchun mo‘ljallangan, silliq va yoriqsiz bo‘lishi, yuvish va dezinfeksiya qilishga qulay materiallardan tayyorlangan bo‘lishi zarur. Yoriq yoki shikastlangan idishlardan foydalanish qat’iyan man etiladi, chunki bunday idishlarda mikroorganizmlar to‘planishi mumkin.Idish-tovoqlarni yuvish belgilangan gigiyenik ketma-ketlik asosida amalga oshiriladi. Avvalo ovqat qoldiqlari tozalanadi, keyin issiq suv va yuvish vositalari bilan yuviladi, so‘ng dezinfeksiya qilinib, toza suvda chayiladi. Quritilgan idishlar yopiq va toza joylarda saqlanadi. Ushbu jarayon bolalarning ovqatlanish jarayonida xavfsizlikni ta’minlashga xizmat qiladi.

Bolalar xonalari, o‘yinchoqlar va idish-tovoqlarga qo‘yiladigan gigiyenik talablar nafaqat jismoniy tozalikni, balki bolalarda gigiyenik madaniyatni shakllantirishga ham yordam beradi. Bolalar toza muhitda bo‘lish orqali tozalikka amal qilishni o‘rganadi, shaxsiy gigiyena ko‘nikmalari rivojlanadi. Tarbiyachilar tomonidan gigiyenik qoidalarga rioya etilishi bolalar uchun amaliy namuna bo‘lib xizmat qiladi.Shu tariqa, maktabgacha ta’lim tashkilotlarida bolalar xonalari, o‘yinchoqlar va idish-tovoqlarga qo‘yiladigan gigiyenik talablar bolalar salomatligini muhofaza qilish, sog‘lom muhit yaratish va gigiyenik madaniyatni shakllantirishning asosiy sharti sifatida tizimli va doimiy ravishda amalga oshiriladi.Bolalar salomatligini ta’minlashda sog‘lom muhit faqatgina tozalash va dezinfeksiya ishlari bilan cheklanmaydi, balki monitoring, javobgarlik va tarbiyaviy yondashuvlar bilan mustahkamlanadi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida gigiyenik talablarning barqaror bajarilishi uchun ularni nazorat qilishning aniq mexanizmlari joriy etilishi muhim hisoblanadi.Bolalar xonalarining gigiyenik holatini ta’minlashda rejalashtirilgan monitoring tizimi muhim ahamiyatga ega. Monitoring jarayonida xonadagi harorat, namlik, shamollatish rejimi, tozalashning sifati va foydalanilayotgan gigiyenik vositalarning mosligi muntazam baholanadi. Ushbu kuzatuvlar tasodifiy emas, balki belgilangan jadval asosida amalga oshiriladi. Natijalar maxsus nazorat hujjatlarida qayd etilishi xonalar holatini tahlil qilish va kamchiliklarni o‘z vaqtida bartaraf etish imkonini beradi.O‘yinchoqlar gigiyenasini ta’minlashda tasniflash tamoyili muhim hisoblanadi. O‘yinchoqlar materialiga, foydalanish chastotasiga va yosh guruhiga qarab alohida guruhlarga ajratiladi. Masalan, og‘izga solinishi mumkin bo‘lgan o‘yinchoqlar boshqa o‘yinchoqlarga nisbatan tez-tez tozalanadi. Ushbu yondashuv gigiyenik ishlarni yanada maqsadli va samarali tashkil etishga xizmat qiladi.Gigiyenik talablarni bajarishda xodimlarning javobgarligi aniq belgilanishi lozim. Har bir xodim qaysi xona, o‘yinchoq yoki idish-tovoq uchun mas’ul ekanini bilishi talab etiladi. Mas’uliyatning aniq taqsimlanishi gigiyenik intizomni mustahkamlaydi va beparvolik holatlarining oldini oladi. Bu jarayon bolalar salomatligini muhofaza qilishda jamoaviy mas’uliyatni shakllantiradi.Idish-tovoqlar gigiyenasida nazoratning ikki bosqichli tizimi joriy etilishi maqsadga muvofiq. Birinchi bosqichda idishlar yuvilgach vizual va gigiyenik tekshiruvdan o‘tkaziladi, ikkinchi bosqichda esa ularning to‘g‘ri saqlanishi nazorat qilinadi. Idishlarning ochiq joyda qoldirilmasligi, chang tushishidan himoyalangan bo‘lishi ovqatlanish xavfsizligini oshiradi.Gigiyenik madaniyatni shakllantirishda bolalarning faol ishtiroki alohida ahamiyatga ega. Bolalar tozalash jarayonlarining passiv kuzatuvchisi emas, balki faol ishtirokchisiga aylantirilganda gigiyenik odatlar mustahkamroq shakllanadi. Masalan, o‘yinchoqlarni yig‘ishtirish, qo‘l yuvish qoidalariga amal qilish, idishlarga ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo‘lish bolalarda mas’uliyat hissini rivojlantiradi.Shuningdek, gigiyenik madaniyatni rivojlantirishda vizual eslatmalar va gigiyenik belgilar muhim rol o‘ynaydi. Xonalarda tozalikka oid rasmlar, belgilar va oddiy ko‘rsatmalar joylashtirilishi bolalarning e’tiborini gigiyenaga qaratadi. Ushbu usul ayniqsa kichik yoshdagi bolalar uchun samarali hisoblanadi.Gigiyenik talablarni bajarishda ota-onalar bilan hamkorlik ham muhim hisoblanadi. Bolalar bog‘chasida shakllantirilayotgan gigiyenik odatlar uy sharoitida davom ettirilsa, ularning samaradorligi yanada oshadi. Shu sababli ota-onalarga gigiyena masalalarida tushuntirish ishlari olib borilishi sog‘lom muhitni ta’minlashda uzluksizlikni ta’minlaydi.Shu tarzda, bolalar xonalari, o‘yinchoqlar va idish-tovoqlar gigiyenasini ta’minlash jarayoni nazorat, mas’uliyat va tarbiyaviy yondashuvlar bilan uyg‘unlashgandagina bolalar salomatligini ta’minlashda barqaror va samarali natijaga erishiladi.

2.Jismoniy faollikni bolalar organizmiga ta’siri va yozgi sog‘lomlashtirish tadbirlarini tashkil etish

Jismoniy faollik bolalar salomatligini ta’minlashda eng muhim omillardan biri bo‘lib, u bolaning jismoniy, ruhiy va ijtimoiy rivojlanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Maktabgacha yosh davri organizmning eng faol rivojlanish bosqichi hisoblanadi. Aynan shu davrda harakat faoliyati orqali mushaklar, suyak tizimi, yurak-qon tomir va nafas olish tizimlari mustahkamlanadi, asab tizimi chiniqadi hamda sog‘lom hayot tarzining dastlabki asoslari shakllanadi. Jismoniy faollik yetarli darajada tashkil etilmagan sharoitda bolalarda harakat yetishmovchiligi, tez charchash, immunitetning pasayishi va psixologik beqarorlik holatlari yuzaga kelishi mumkin.Bolalar organizmi doimiy harakatga ehtiyoj sezadi. Harakat jarayonida mushaklar faol ishlaydi, qon aylanishi faollashadi va barcha ichki organlarga kislorod yetkazilishi yaxshilanadi. Bu holat bolada umumiy tetiklikni oshiradi, moddalar almashinuvini tezlashtiradi va organizmning tashqi muhit omillariga moslashuvchanligini kuchaytiradi. Jismoniy faollik bilan muntazam shug‘ullangan bolalarda nafas olish chuqurlashadi, yurak faoliyati me’yorlashadi va chidamlilik darajasi ortadi. Bu esa kasalliklarga qarshi tabiiy himoyani mustahkamlashga xizmat qiladi.Jismoniy faollikning bolalar organizmiga ta’siri faqat jismoniy rivojlanish bilan cheklanmaydi. Harakat faoliyati asab tizimi rivojiga ham katta hissa qo‘shadi. Harakatli o‘yinlar va mashqlar davomida bolalarda diqqatni jamlash, tezkor qaror qabul qilish, muvozanatni saqlash va harakatlarni muvofiqlashtirish qobiliyatlari rivojlanadi. Bu esa bolaning aqliy rivojiga, xotira va tafakkur jarayonlariga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Faol harakat qiladigan bolalar odatda o‘ziga ishonchli, tashabbuskor va ijtimoiy jihatdan faol bo‘lib shakllanadi.Jismoniy faollik bolalarning ruhiy holatiga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Harakat jarayonida organizmda ijobiy hissiyotlarni yuzaga keltiruvchi biologik mexanizmlar faollashadi. Natijada bolalarda quvonch, qoniqish va ijobiy kayfiyat ustun bo‘ladi. Bu holat stress va asabiylikning oldini olishga yordam beradi. Ayniqsa, ochiq havoda tashkil etilgan jismoniy mashg‘ulotlar bolalarda ruhiy bo‘shashish va emotsional barqarorlikni ta’minlaydi.Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida jismoniy faollikni to‘g‘ri tashkil etish bolalar salomatligini saqlashda muhim vazifa hisoblanadi. Jismoniy mashg‘ulotlar bolalarning yosh xususiyatlari, jismoniy imkoniyatlari va sog‘lig‘i holatini inobatga olgan holda rejalashtirilishi zarur. Harakatli o‘yinlar, umumrivojlantiruvchi mashqlar, sport elementlari va erkin harakatlar o‘zaro uyg‘unlashtirilgan holda tashkil etilganda eng yuqori samaraga erishiladi. Bunday yondashuv bolalarda jismoniy faollikka bo‘lgan qiziqishni oshiradi va mashg‘ulotlarni majburiyat emas, balki zavqli jarayonga aylantiradi.

Yoz fasli bolalar uchun sog‘lomlashtirish tadbirlarini tashkil etishda alohida imkoniyatlar yaratadi. Yozgi davrda ob-havo sharoitlarining qulayligi, ochiq havoda ko‘proq vaqt o‘tkazish imkoniyati jismoniy faollikni yanada kengaytirish imkonini beradi. Yozgi sog‘lomlashtirish tadbirlari bolalar organizmini chiniqtirish, immunitetni mustahkamlash va umumiy salomatlikni yaxshilashga qaratilgan bo‘lishi lozim.Yozgi sog‘lomlashtirish tadbirlarini tashkil etishda ochiq havoda o‘tkaziladigan jismoniy mashg‘ulotlar asosiy o‘rinni egallaydi. Ertalabki badantarbiya, harakatli o‘yinlar, yugurish, sakrash, to‘p bilan o‘yinlar bolalarda faol harakatni ta’minlaydi. Bunday mashg‘ulotlar quyosh nuri va toza havo bilan uyg‘unlashganda organizmga yanada foydali ta’sir ko‘rsatadi. Quyosh nuri ta’sirida organizmda muhim biologik jarayonlar faollashadi, bu esa suyak tizimi rivojiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.Yozgi davrda suv bilan bog‘liq sog‘lomlashtirish tadbirlari ham muhim ahamiyatga ega. Suv bilan o‘ynash, yengil suv muolajalari bolalarda harakat faolligini oshiradi va organizmni chiniqtiradi. Suv muolajalari bolalarda harorat o‘zgarishlariga moslashuvchanlikni kuchaytiradi, immun tizimni faollashtiradi. Biroq bunday tadbirlar qat’iy gigiyenik va xavfsizlik qoidalariga amal qilgan holda tashkil etilishi shart.Yozgi sog‘lomlashtirish tadbirlarida tabiat bilan bevosita muloqot ham muhim o‘rin tutadi. Tabiatda sayr qilish, yashil hududlarda o‘yinlar tashkil etish bolalarning nafas olish tizimini yaxshilaydi va psixologik holatini barqarorlashtiradi. Tabiiy muhit bolalarda estetik didni, atrof-muhitga mehr va ehtiyotkor munosabatni shakllantiradi. Bu esa sog‘lom turmush tarzining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi.Yozgi sog‘lomlashtirish tadbirlarini rejalashtirishda bolalarning kun tartibi alohida e’tiborga olinadi. Jismoniy mashg‘ulotlar va faol o‘yinlar dam olish, ovqatlanish va tinchlanish jarayonlari bilan muvozanatda tashkil etilishi kerak. Haddan tashqari zo‘riqish bolalarda charchoq va salbiy holatlarni yuzaga keltirishi mumkin. Shu sababli mashg‘ulotlar davomiyligi va intensivligi bolalarning yoshiga mos ravishda belgilanadi.Yozgi sog‘lomlashtirish tadbirlarida tarbiyachilar va mutaxassislarning roli muhim hisoblanadi. Ular bolalarning holatini doimiy kuzatib borishi, jismoniy faollik jarayonida xavfsizlikni ta’minlashi va har bir bolaning individual imkoniyatlarini hisobga olishi lozim. Mutaxassislar tomonidan tashkil etilgan jismoniy mashg‘ulotlar bolalarda to‘g‘ri harakat ko‘nikmalarini shakllantiradi va jarohatlanish xavfini kamaytiradi.Ota-onalar bilan hamkorlik yozgi sog‘lomlashtirish tadbirlarining samaradorligini oshiradi. Agar maktabgacha ta’lim tashkilotida shakllantirilgan jismoniy faollik odatlari uy sharoitida ham davom ettirilsa, bolalar salomatligiga ijobiy ta’sir yanada mustahkamlanadi. Ota-onalarga yozgi davrda bolalarning harakat faolligini ta’minlash bo‘yicha tavsiyalar berilishi sog‘lom muhitni uzluksiz saqlashga xizmat qiladi.Jismoniy faollik va yozgi sog‘lomlashtirish tadbirlari bolalarda sog‘lom hayot tarziga bo‘lgan ijobiy munosabatni shakllantiradi. Harakatni sevuvchi, faol va chiniqqan bolalar kelgusida ham jismoniy mashg‘ulotlarga qiziqish bildiradi. Bu esa ularning umumiy salomatligi, mehnat qobiliyati va hayot sifati uchun mustahkam poydevor yaratadi.Bolalar organizmida jismoniy faollik faqat harakat ehtiyojini qondirish bilangina cheklanmay, balki funksional rivojlanish jarayonini ta’minlovchi asosiy mexanizm hisoblanadi. Funksional rivojlanish deganda organizm tizimlarining (yurak-qon tomir, nafas olish, mushak-skelet, asab tizimi) tashqi yuklamalarga moslashish qobiliyati tushuniladi. Muntazam jismoniy faollik ushbu tizimlarning uyg‘un ishlashini ta’minlab, bolaning jismoniy imkoniyatlarini bosqichma-bosqich kengaytiradi.Jismoniy faollik jarayonida bolalarda harakat stereotiplari shakllanadi. Bu stereotiplar tananing to‘g‘ri holatda bo‘lishi, muvozanatni saqlash, yurish va yugurishda ortiqcha zo‘riqishlarning oldini olishga xizmat qiladi. Ayniqsa, maktabgacha yoshda to‘g‘ri shakllangan harakat ko‘nikmalari kelgusida umurtqa pog‘onasi va bo‘g‘imlar bilan bog‘liq muammolarni kamaytirishga yordam beradi. Shu jihatdan jismoniy faollik bolalar salomatligini uzoq muddatli saqlashga xizmat qiluvchi omil hisoblanadi.Yozgi davrda jismoniy faollikning yana bir muhim jihati — chiniqtirish ta’siri bilan bog‘liq. Chiniqtirish bolalar organizmining issiq, shamol, quyosh va suv kabi tabiiy omillarga moslashuvchanligini oshiradi. Ochiq havoda muntazam harakat qilish natijasida teri, nafas olish va qon aylanish tizimlarining moslashuv mexanizmlari faollashadi. Bu jarayon bolalarda mavsumiy kasalliklarning kamayishiga olib keladi.

Chiniqtirish jarayonlari faqat alohida tadbirlar ko‘rinishida emas, balki kundalik harakat faoliyati bilan uyg‘un holda olib borilganda samaraliroq bo‘ladi. Masalan, ochiq havoda o‘tkaziladigan ertalabki mashqlar, soyali maydonlarda tashkil etiladigan o‘yinlar, tabiiy sharoitda harakat qilish bolaning organizmini sekin-asta moslashtiradi. Bu jarayon majburiy emas, balki bolalar uchun qiziqarli faoliyat shaklida tashkil etilishi muhimdir.Yozgi sog‘lomlashtirish tadbirlarida harakat yuklamasining me’yorlanishi alohida ahamiyatga ega. Har bir bolaning jismoniy holati, chidamlilik darajasi va individual xususiyatlari hisobga olinmagan taqdirda, foydali bo‘lishi kerak bo‘lgan mashg‘ulotlar salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu sababli yozgi davrda jismoniy faollik intensivligi bosqichma-bosqich oshiriladi va bolalarning holati doimiy kuzatib boriladi.Jismoniy faollikni samarali tashkil etishda harakat muhitining xavfsizligi muhim omil hisoblanadi. Yozgi sog‘lomlashtirish tadbirlari o‘tkaziladigan maydonlar tekis, toza va bolalar yoshiga mos bo‘lishi talab etiladi. Xavfsiz muhit bolalarda harakatga bo‘lgan ishonchni oshiradi va faol ishtirokni rag‘batlantiradi. Bu esa jismoniy faollikning tabiiy va erkin kechishini ta’minlaydi.Yozgi davrda jismoniy faollik orqali bolalarda o‘z-o‘zini boshqarish ko‘nikmalari ham shakllanadi. Harakatli o‘yinlarda qoidalarga amal qilish, navbat kutish, sheriklariga moslashish bolalarda ijtimoiy xulq-atvorni rivojlantiradi. Bu jarayon bolalarning faqat jismoniy emas, balki ijtimoiy va emotsional sog‘lig‘iga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.Jismoniy faollikning yana bir muhim jihati — energiya almashinuvi va ishtahaning me’yorlashuvi bilan bog‘liq. Yozgi davrda faol harakat qilgan bolalarda ishtaha yaxshilanadi, ovqat hazm qilish jarayonlari faollashadi. Bu esa sog‘lom ovqatlanish bilan uyg‘unlashganda bolalar organizmining to‘liq rivojlanishiga xizmat qiladi. Shu sababli jismoniy faollik va ovqatlanish rejimi o‘zaro bog‘liq holda rejalashtiriladi.Yozgi sog‘lomlashtirish tadbirlarini tashkil etishda pedagogik boshqaruv muhim rol o‘ynaydi. Tarbiyachilar jismoniy faollikni faqat mashq sifatida emas, balki tarbiyaviy vosita sifatida ham qo‘llaydi. Harakat jarayonida bolalarda ijobiy emotsiyalarni qo‘llab-quvvatlash, muvaffaqiyatni rag‘batlantirish va har bir bolaning ishtirokini qadrlash sog‘lom psixologik muhitni shakllantiradi.

Yozgi davrda jismoniy faollikning uzluksizligi bolalarda harakatga bo‘lgan barqaror ehtiyojni shakllantiradi. Bu ehtiyoj keyinchalik maktab davrida ham saqlanib qoladi va sog‘lom turmush tarzining muhim tarkibiy qismiga aylanadi. Shu nuqtayi nazardan yozgi sog‘lomlashtirish tadbirlari vaqtinchalik emas, balki uzoq muddatli sog‘lom hayot strategiyasining bir bo‘lagi sifatida qaraladi.

3.Cho‘milish hovuzlarining balandligi, cho‘milish vaqti yoshga muvofiq.

Bolalar salomatligini ta’minlashda sog‘lom muhit yaratish va gigiyenik madaniyatni shakllantirish jarayonida suv bilan bog‘liq tadbirlar, xususan cho‘milish hovuzlaridan foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi. Suv bolalar organizmini chiniqtiruvchi, jismoniy faollikni oshiruvchi va umumiy sog‘lomlashtiruvchi tabiiy omil hisoblanadi. Biroq cho‘milish jarayonlari faqatgina qat’iy gigiyenik va xavfsizlik talablari asosida, bolalarning yosh xususiyatlariga mos tarzda tashkil etilgandagina ijobiy natija beradi.Cho‘milish hovuzlarining balandligi (chuqurligi) bolalar xavfsizligini ta’minlashdagi eng muhim mezonlardan biridir. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida foydalaniladigan hovuzlar maxsus bolalar uchun mo‘ljallangan bo‘lishi, ularning chuqurligi bolalarning yoshiga va bo‘y uzunligiga mos holda belgilanishi lozim. Juda chuqur hovuzlar bolalarda qo‘rquv uyg‘otishi, xavf tug‘dirishi va cho‘milishga nisbatan salbiy munosabatni shakllantirishi mumkin. Kichik yosh guruhidagi (3–4 yosh) bolalar uchun mo‘ljallangan cho‘milish hovuzlarida suv balandligi odatda past darajada bo‘lishi talab etiladi. Bunday hovuzlarda suv darajasi bolaning tizzasidan oshmasligi, u bemalol tik tura oladigan holatda tashkil etilishi zarur. Bu bolalarda suvdan qo‘rqmaslik, erkin harakat qilish va xavfsizlik hissini shakllantiradi. Suvning past balandligi cho‘milish jarayonini o‘yin shaklida tashkil etish imkonini beradi.

O‘rta yosh guruhidagi (4–5 yosh) bolalar uchun cho‘milish hovuzlarida suv balandligi biroz oshirilishi mumkin, biroq baribir bolaning ko‘krak qismidan yuqoriga chiqmasligi lozim. Bu yoshda bolalar suvda harakat qilish, oddiy suzish elementlarini bajarishga qiziqa boshlaydi. Shu sababli hovuz balandligi bolalarning jismoniy imkoniyatlarini hisobga olgan holda belgilanadi va tarbiyachi tomonidan doimiy nazorat ta’minlanadi.

Katta yosh guruhidagi (5–6(7) yosh) bolalar uchun hovuzlarda suv balandligi nisbatan yuqoriroq bo‘lishi mumkin, biroq xavfsizlik talablari qat’iyan saqlanadi. Bolalar suvda erkin harakat qilishi, sakrash yoki suzish mashqlarini bajarishi uchun yetarli sharoit yaratiladi. Shu bilan birga, hovuz tubining sirpanmasligi, suvga tushish va chiqish joylarining qulayligi alohida e’tiborga olinadi. Bu holatlar bolalarda suv muhitida xavfsiz xulq-atvor ko‘nikmalarini shakllantirishga xizmat qiladi. Cho‘milish jarayonida cho‘milish vaqtining yoshga muvofiq belgilanishi bolalar salomatligini saqlashda muhim ahamiyatga ega. Suvda juda uzoq vaqt qolish bolalarda sovqotish, charchash yoki noxush holatlarni yuzaga keltirishi mumkin. Shu sababli cho‘milish davomiyligi qat’iy me’yorlar asosida belgilanadi. 3–4 yoshli bolalar uchun cho‘milish vaqti qisqa bo‘lishi tavsiya etiladi. Dastlabki cho‘milishlar bir necha daqiqadan oshmasligi, bolalar suvga asta-sekin o‘rgatilishi lozim. Bu yondashuv bolalar organizmining suv haroratiga moslashishini ta’minlaydi va chiniqtirish jarayonini xavfsiz olib borishga imkon yaratadi. 4–5 yoshli bolalar uchun cho‘milish vaqti biroz uzaytirilishi mumkin, biroq baribir me’yoriy chegaradan oshirilmaydi. Bu yoshda bolalar suvda faolroq harakat qiladi, o‘yinlar orqali jismoniy faollik oshiriladi. Cho‘milish vaqti bolalarning holati, ob-havo sharoiti va suv haroratiga qarab moslashtiriladi. 5–6(7) yoshli bolalar uchun cho‘milish vaqti nisbatan uzunroq bo‘lishi mumkin, ammo har doim tarbiyachi va mas’ul shaxslar nazorati ostida amalga oshiriladi. Bolalar sovqotish belgilari ko‘rsatgan taqdirda cho‘milish darhol to‘xtatiladi. Bu yoshda bolalarda o‘z holatini sezish va kattalarga xabar berish ko‘nikmalari shakllantiriladi. Cho‘milish hovuzlaridan foydalanishda gigiyenik talablar ham alohida o‘rin tutadi. Suvning tozaligi, haroratining me’yoriy bo‘lishi, hovuzning muntazam tozalanishi va dezinfeksiya qilinishi bolalar salomatligini himoya qilishga xizmat qiladi. Har bir cho‘milishdan oldin va keyin bolalar shaxsiy gigiyena qoidalariga amal qilishi, tanani quritish va kiyim almashtirish jarayonlari to‘g‘ri tashkil etilishi lozim.

Cho‘milish tadbirlari bolalarda gigiyenik madaniyatni shakllantirishda ham muhim vosita hisoblanadi. Bolalar suvga tushishdan oldin va keyin tozalikka amal qilishni, o‘z tanasiga e’tiborli bo‘lishni o‘rganadi. Tarbiyachilarning shaxsiy namunalari va tushuntirishlari bolalarda sog‘lom odatlarni mustahkamlashga xizmat qiladi.Shu tariqa, maktabgacha ta’lim tashkilotlarida cho‘milish hovuzlarining balandligini yoshga mos belgilash, cho‘milish vaqtini me’yorlash va gigiyenik talablarni qat’iy bajarish bolalar salomatligini ta’minlash, sog‘lom muhit yaratish va gigiyenik madaniyatni shakllantirishning muhim sharti sifatida tizimli ravishda amalga oshiriladi.Cho‘milish hovuzlaridan foydalanish jarayonida bolalar salomatligini ta’minlash faqat hovuzning balandligi va cho‘milish vaqtini yoshga mos belgilash bilan cheklanmaydi, balki xavfsizlik madaniyatini shakllantirish, organizmlarning suv muhitiga moslashuvi va pedagogik nazoratning uzluksizligi bilan bevosita bog‘liq bo‘ladi. Aynan ushbu omillar cho‘milish jarayonining sog‘lomlashtiruvchi ta’sirini kuchaytiradi.Bolalar suv muhitida bo‘lganida organizmda termoregulyatsiya mexanizmlari faollashadi. Bu mexanizmlar bolalarning issiq va sovuq ta’siriga moslashuvchanligini oshiradi. Biroq ushbu moslashuv bir maromda va bosqichma-bosqich amalga oshirilishi kerak. Agar cho‘milish jarayoni keskin boshlansa yoki noto‘g‘ri tashkil etilsa, organizmda himoya reaksiyalari yetarlicha shakllanmasdan, sovqotish yoki holsizlik yuzaga kelishi mumkin. Shu sababli cho‘milish tadbirlari doim moslashuv tamoyili asosida rejalashtiriladi.Cho‘milish hovuzlarida bolalar bilan ishlashda xavfsiz xulq-atvor ko‘nikmalarini shakllantirish alohida ahamiyatga ega. Bolalar suvda yugurmaslik, bir-birini itarmaslik, hovuz chetiga suyanmaslik kabi oddiy, ammo muhim qoidalarni asta-sekin o‘rganadi. Ushbu qoidalar majburiy ko‘rsatmalar shaklida emas, balki tushuntirish va amaliy ko‘rsatmalar orqali berilganda bolalar tomonidan osonroq qabul qilinadi.Cho‘milish jarayonida pedagogik nazoratning uzluksizligi sog‘lom muhitning muhim sharti hisoblanadi. Tarbiyachi yoki mas’ul xodim faqat umumiy kuzatuvchi emas, balki bolalarning har birining holatini baholovchi mutaxassis sifatida ishtirok etadi. Bolaning rangparlashishi, titroq, charchoq yoki suvga qiziqishining pasayishi darhol sezilib, cho‘milish jarayoni to‘xtatiladi. Bu yondashuv individual yondashuv tamoyilini amalga oshirishga xizmat qiladi.Cho‘milish hovuzlaridan foydalanishda gigiyenik madaniyatning tarbiyaviy jihati ham muhim hisoblanadi. Bolalar suvga tushishdan oldin tanani tayyorlash, cho‘milishdan so‘ng qurinish va kiyim almashtirish jarayonlarini izchil bajarishga o‘rgatiladi. Ushbu ketma-ketlik bolalarda tozalikka ongli munosabatni shakllantiradi va gigiyenik odatlarning mustahkamlanishiga xizmat qiladi.Cho‘milish jarayoni bolalarda o‘z tanasini his qilish va o‘z holatini nazorat qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Masalan, bolalar sovuqni, charchoqni yoki noqulaylikni sezib, bu haqda kattalarga xabar berishni o‘rganadi. Bu esa kelgusida sog‘lom turmush tarziga mas’uliyat bilan yondashishning muhim asosi hisoblanadi.Cho‘milish hovuzlaridan foydalanish jarayonida psixologik qulaylik ham muhim rol o‘ynaydi. Suvdan qo‘rqadigan bolalar uchun cho‘milish majburiy tarzda emas, balki moslashuvchan yondashuv asosida tashkil etiladi. Suv bilan o‘yinlar, oyoqni suvga solish, qo‘l bilan suv sepish kabi oddiy harakatlar orqali bolalarda ishonch shakllantiriladi. Bu yondashuv bolalarning emotsional holatini barqarorlashtiradi.Cho‘milish tadbirlari davomida bolalarda jamoaviylik va o‘zaro hurmat hissi ham rivojlanadi. Birgalikda suvda o‘ynash, qoidalarga amal qilish va navbatni kutish ijtimoiy xulq-atvorni shakllantiradi. Bu jarayon gigiyenik madaniyatni faqat shaxsiy emas, balki jamoaviy qadriyat sifatida qabul qilishga yordam beradi.Shu tariqa, cho‘milish hovuzlaridan foydalanish jarayonini xavfsizlik madaniyati, fiziologik moslashuv, pedagogik nazorat va tarbiyaviy yondashuv bilan uyg‘unlashtirish bolalar salomatligini ta’minlashda sog‘lom muhit va gigiyenik madaniyatni yanada mustahkamlaydi.

4.Guruhlarda suv ichish tartibini tashkil etish. Ovqatlanish jadvalining bolalar salomitligiga ta’siri.

Bolalar salomatligini ta’minlashda sog‘lom muhitni yaratish va gigiyenik madaniyatni shakllantirish jarayonida guruhlarda suv ichish tartibini to‘g‘ri tashkil etish hamda ovqatlanish jadvaliga qat’iy rioya qilish muhim ahamiyatga ega. Bolalar organizmi katta yoshdagilarga nisbatan suv va oziqa moddalarga sezgir bo‘lib, kundalik rejimdagi kichik buzilishlar ham ularning umumiy holati, faolligi va immun tizimiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli suv ichish va ovqatlanish jarayonlari maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ilmiy asoslangan, tizimli va tarbiyaviy yondashuv asosida tashkil etilishi lozim.Guruhlarda suv ichish tartibi bolalar organizmining fiziologik ehtiyojlariga mos holda yo‘lga qo‘yiladi. Suv organizmda modda almashinuvi, tana haroratini me’yorlashtirish, ovqat hazm qilish jarayonlarini qo‘llab-quvvatlash va zararli moddalarning chiqarilishida muhim rol o‘ynaydi. Suv yetishmovchiligi bolalarda tez charchash, diqqatning pasayishi, ishtahaning buzilishi va umumiy holsizlikni keltirib chiqarishi mumkin. Shu bois guruhlarda bolalarning suv ichishiga erkin va muntazam imkoniyat yaratilishi sog‘lom muhitning muhim ko‘rsatkichi hisoblanadi.Suv ichish tartibini tashkil etishda toza ichimlik suvi bilan ta’minlash birinchi darajali talab hisoblanadi. Guruh xonalarida suv faqat gigiyenik talablar asosida saqlanadi, ochiq va ifloslanish xavfi bo‘lgan idishlardan foydalanilmaydi. Har bir bola uchun alohida stakan yoki shaxsiy belgilangan idishdan foydalanish gigiyenik madaniyatni shakllantirishga xizmat qiladi. Bu orqali bolalar o‘ziga tegishli buyumlardan to‘g‘ri foydalanishni o‘rganadi.Suv ichish tartibi faqat majburiy qoidalar asosida emas, balki tarbiyaviy yondashuv bilan tashkil etilishi muhimdir. Bolalar suv ichishning foydasini anglab yetishi, chanqoqni e’tiborsiz qoldirmaslikni o‘rganishi kerak. Tarbiyachilar tomonidan suv ichish jarayonining eslatib turilishi bolalarda sog‘lom odatlarning shakllanishiga yordam beradi. Ayniqsa, faol o‘yinlardan keyin, sayrdan so‘ng va ovqatlanish oralig‘ida suv ichish odati bolalar organizmi uchun foydali hisoblanadi.Guruhlarda suv ichish tartibini tashkil etishda gigiyenik nazorat muhim ahamiyatga ega. Suv idishlari muntazam yuviladi, suvning yangiligi nazorat qilinadi. Bolalarga suv ichishdan oldin va keyin qo‘l gigiyenasiga rioya qilish eslatib boriladi. Bu yondashuv suv ichish jarayonini nafaqat sog‘lom, balki gigiyenik madaniyatni rivojlantiruvchi omilga aylantiradi.Bolalar salomatligiga kuchli ta’sir ko‘rsatuvchi ikkinchi muhim omil bu ovqatlanish jadvali hisoblanadi. Ovqatlanish jadvali bolalar organizmining biologik ritmlariga mos holda tuzilganda ovqat hazm qilish tizimi barqaror ishlaydi, ishtaha me’yorlashadi va oziqa moddalari yaxshiroq o‘zlashtiriladi. Ovqatlanish vaqtidagi tartibsizlik esa ovqat hazm qilish muammolariga, ishtahaning pasayishiga va umumiy holatning yomonlashuviga olib kelishi mumkin.Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ovqatlanish jadvali muntazamlik tamoyili asosida tashkil etiladi. Nonushta, tushlik va qo‘shimcha ovqatlanishlar belgilangan vaqtda amalga oshirilishi bolalar organizmida ovqatga nisbatan reflekslarning shakllanishiga yordam beradi. Bu jarayon bolalarda ovqatni xotirjamlik bilan iste’mol qilish, shoshilmaslik va ovqatlanish madaniyatini rivojlantiradi.Ovqatlanish jadvalining bolalar salomatligiga ta’siri energiya taqsimoti bilan chambarchas bog‘liq. Kun davomida ovqatlanish to‘g‘ri taqsimlanganida bolalar jismoniy va aqliy faoliyat uchun zarur energiyani o‘z vaqtida oladi. Bu holat bolalarning o‘yinlarda faol bo‘lishiga, mashg‘ulotlarda diqqatini jamlay olishiga va umumiy kayfiyatning barqaror bo‘lishiga xizmat qiladi.Ovqatlanish jadvali bilan birga suv ichish rejimining uyg‘unligi ham muhim hisoblanadi. Ovqatlanishdan oldin va keyin suv ichishning me’yoriy tashkil etilishi ovqat hazm qilish jarayonlarini yengillashtiradi. Biroq suv ichish va ovqatlanish oralig‘idagi muvozanat saqlanishi, bolalarda oshqozon faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatmasligi lozim. Shu sababli tarbiyachilar bolalarga suv ichish va ovqatlanish vaqtlarini to‘g‘ri muvofiqlashtirib berishi zarur.Ovqatlanish jadvaliga rioya etilishi bolalarda intizom va tartibni ham shakllantiradi. Belgilangan vaqtda ovqatlanish bolalarda kun tartibiga amal qilish ko‘nikmasini rivojlantiradi. Bu ko‘nikma keyinchalik maktab davrida ham bolaning o‘qish jarayoniga moslashuvini osonlashtiradi. Ovqatlanish jarayonida tozalikka rioya qilish, idishlardan to‘g‘ri foydalanish esa gigiyenik madaniyatning amaliy ko‘rinishi sifatida namoyon bo‘ladi.Guruhlarda suv ichish tartibini tashkil etish va ovqatlanish jadvaliga rioya qilish jarayonida ota-onalar bilan hamkorlik ham muhim ahamiyatga ega. Agar bolalar bog‘chada shakllantirilgan suv ichish va ovqatlanish odatlarini uy sharoitida ham davom ettirsa, bu odatlar barqaror sog‘lom turmush tarziga aylanadi. Shu bois ota-onalarga bolalar ovqatlanish rejimi va suv ichish ehtiyojlari bo‘yicha tushuntirish ishlari olib borilishi sog‘lom muhitni mustahkamlashga xizmat qiladi.

5. Ovqatlanish jadvalining bolalar salomitligiga ta’siri

Bolalar salomatligini ta’minlashda ovqatlanish jadvali muhim fiziologik va tarbiyaviy ahamiyatga ega bo‘lib, u bolaning jismoniy rivojlanishi, ruhiy holati va immun tizimiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Maktabgacha yosh davrida bolalar organizmi faol o‘sish va shakllanish bosqichida bo‘lgani sababli ovqatlanishning nafaqat sifati, balki vaqt jihatdan to‘g‘ri tashkil etilishi ham hal qiluvchi omil hisoblanadi. Ovqatlanish jadvaliga rioya qilish bolalar organizmida ichki biologik jarayonlarning muvozanatli kechishini ta’minlaydi.Ovqatlanish jadvali deganda bolalarning kun davomida ovqatni belgilangan vaqtda va muayyan ketma-ketlikda iste’mol qilishi tushuniladi. Ushbu jadval bolalar organizmining biologik ritmlariga mos bo‘lganda, ovqat hazm qilish tizimi barqaror ishlaydi. Belgilangan vaqtda ovqatlanish oshqozon shirasi ajralishining me’yorlashishiga, oziqa moddalarning to‘liq o‘zlashtirilishiga va bolalarda sog‘lom ishtaha shakllanishiga xizmat qiladi.Ovqatlanish jadvalining bolalar salomatligiga ta’siri avvalo ovqat hazm qilish tizimi faoliyati orqali namoyon bo‘ladi. Ovqatlanish vaqtlarining tez-tez o‘zgarib turishi yoki kechikishi oshqozon va ichak faoliyatining buzilishiga olib kelishi mumkin. Bu holat bolalarda qorin og‘rig‘i, ishtahaning pasayishi va umumiy holsizlikni yuzaga keltiradi. Aksincha, jadval asosida ovqatlanish ovqat hazm qilish jarayonlarini barqarorlashtiradi va bolaning umumiy jismoniy holatini yaxshilaydi.Ovqatlanish jadvali energiya taqsimoti bilan ham chambarchas bog‘liq. Kun davomida ovqatlanish to‘g‘ri taqsimlanganda bolalar jismoniy harakatlar, o‘yinlar va mashg‘ulotlar uchun zarur bo‘lgan energiyani o‘z vaqtida oladi. Bu holat bolalarning tez charchab qolmasligiga, faol va tetik bo‘lishiga xizmat qiladi. Ovqatlanish jadvaliga amal qilinmagan holatlarda esa bolalarda energiya yetishmovchiligi yoki aksincha, ortiqcha yuklama paydo bo‘lishi mumkin.Ovqatlanish jadvalining muhim jihatlaridan biri bu qon shakarining me’yoriy darajada saqlanishidir. Belgilangan vaqtda ovqatlanish bolalarda qon shakarining keskin tushib ketishi yoki oshib ketishining oldini oladi. Bu esa bolaning kayfiyati, xulq-atvori va diqqatini jamlash qobiliyatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Jadval buzilganda bolalarda asabiylik, lohaslik yoki beqaror kayfiyat kuzatilishi mumkin.Ovqatlanish jadvali bolalar salomatligiga immun tizimi orqali ham ta’sir etadi. Muntazam ovqatlanish organizmga zarur bo‘lgan vitamin va mineral moddalarni o‘z vaqtida yetkazib berishga yordam beradi. Bu esa bolalarning kasalliklarga chidamliligini oshiradi. Ovqatlanish vaqtidagi tartibsizlik esa immunitetning pasayishiga va tez-tez shamollash holatlariga sabab bo‘lishi mumkin.Ovqatlanish jadvali bolalarda ruhiy barqarorlikni ta’minlashda ham muhim rol o‘ynaydi. Belgilangan vaqtda ovqatlanish bolalarda xavfsizlik va barqarorlik hissini uyg‘otadi. Bu holat bolalarning kundalik faoliyatga ishonch bilan kirishishiga, stress holatlarining kamayishiga yordam beradi. Ovqatlanish jarayonining xotirjam muhitda o‘tishi bolaning psixologik holatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.Ovqatlanish jadvali gigiyenik madaniyatni shakllantirishning ham muhim vositasidir. Bolalar belgilangan vaqtda ovqatlanish, ovqatdan oldin va keyin qo‘l yuvish, idish-tovoqlardan to‘g‘ri foydalanish kabi ko‘nikmalarni aynan ovqatlanish jadvali orqali o‘zlashtiradi. Bu ko‘nikmalar keyinchalik sog‘lom turmush tarzining ajralmas qismiga aylanadi.Ovqatlanish jadvaliga rioya etilishi bolalarda intizom va tartibni rivojlantiradi. Belgilangan vaqtda ovqatlanish bolalarni kun tartibiga moslashishga o‘rgatadi. Bu jarayon bolaning kelajakdagi maktab hayotiga tayyorlanishida ham muhim ahamiyat kasb etadi. Ovqatlanish jadvali orqali shakllangan tartib bolalarda mas’uliyat hissini mustahkamlaydi.Ovqatlanish jadvalining bolalar salomatligiga ta’siri ota-onalar va tarbiyachilar hamkorligi bilan yanada kuchayadi. Agar maktabgacha ta’lim tashkilotida belgilangan ovqatlanish jadvali uy sharoitida ham davom ettirilsa, bolalarda sog‘lom ovqatlanish odatlari barqaror shakllanadi. Shu sababli ovqatlanish jadvali faqat tashkilot doirasida emas, balki oilaviy muhitda ham qo‘llab-quvvatlanishi lozim. Shu tariqa, ovqatlanish jadvali bolalar salomatligiga kompleks ta’sir ko‘rsatib, ularning jismoniy rivoji, ruhiy barqarorligi, immuniteti va gigiyenik madaniyatini shakllantirishda muhim omil sifatida namoyon bo‘ladi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR (UMUMIY)

1.                   O‘zbekiston Respublikasi “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni. – Toshkent, 2020.

2.                   O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlari.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlari faoliyatini tashkil etish va bolalar salomatligini muhofaza qilishga oid me’yoriy hujjatlar. – Toshkent, 2019–2024.

3.                   Maktabgacha ta’lim davlat standarti. – Toshkent: Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi, 2022.

4.                   SanQvaN (Sanitariya qoidalari va normalari).
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida gigiyena, ovqatlanish va sog‘lomlashtirish talablari. – Amaldagi tahrir.

5.                   O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi.
Bolalar muassasalarida sog‘lom muhit va gigiyenik talablarni ta’minlash bo‘yicha uslubiy tavsiyalar. – Toshkent, 2021.

6.                   Sattorov A.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida boshqaruv va sog‘lom muhitni tashkil etish. – Toshkent: O‘qituvchi, 2021.

7.                   To‘xtayeva G.
Maktabgacha ta’limda bolalar salomatligini muhofaza qilish va sog‘lom turmush tarzi. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2022.

8.                   Xudoyberdiyev M.
Maktabgacha ta’lim muassasalarida gigiyena va sog‘lomlashtirish ishlari. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2020.